Paul Celan — ‘Corona’ – Stimmen 1

anselm kieferDe poëzy fan de Dútsktalige Paul Celan (1920-1970) hjit hermetysk, tsjuster en ûntagonklik te wêzen. Yn it generaal falt dat wol ta, alteast as men it derfoar oer hat en lês traach. Dat jildt ek foar it gedicht ‘Corona’, dêr’t hjirûnder de Fryske oersetting fan te lêzen is.

It wurk fan de yn Roemenië berne en yn Paris ferstoarne Celan en it soarte fan talige poëzy dat hy skreau, – de poëzij fan ‘het onzegbare’, sa’t men dy ek tsjinkomt by dichters as Hans Faverey, Gerrit Kouwenaar of Kees Ouwens – hat yn de Fryske literatuer noait net folle oanklang hân, dochs is er as ien fan Europa’s grutste nei-oarlochske dichters net alhiel in frjemdling bleaun. Nee, syn wurk waard, opmerklik genôch, sels earder yn it Frysk oerset as yn it Nederlânsk. Oer dat singeliere feit skreau Freark Dam yn 1990 nei oanlieding fan in doe op steapel steande Nederlânske oersetting fan it sammele dichtwurk fan Celan: ‘Trouw [it deiblêd, e.h.] woe hawwe, yn Nederlân soe eins pas nei syn dea echt niget oan syn poëzy ûntstien wêze. Dêr kin dan hjir de kanttekening by makke wurde dat de Fryske oersetting [fan it gedicht ‘Weiss und leicht’, e.h.] fan de hân fan Sybe Sybesma al yn 1963 publisearre waard yn it doe besteande ’eksperimintele’ tydskrift Quatrebras en dat der yn dat fermidden, alteast doe, dus al each west hat foar dizze aparte skriuwer. ’Wyt en licht’ stie mei noch trije oare Celan-fersen, ek troch Sybesma oerset, yn in spesjaal Quatrebras-nümer dat oersettingen fan eigentiidske útlanske poëzy befette. (…) Celan syn fersen wienen keazen út syn bondel dy’t yn 1959 ferskynd wie ûnder de wol typearjende titel ’Sprachgitter’, oftewol ‘taaltraaljes’.” (‘Sa sydlings’, Leeuwarder Courant, 14 desimber 1990.)

De oersetting fan Sybesma, sa’t Freark Dam dy yn de Ljouwerter ȏfprintsje liet, nim ik hjirre yn syn hiele hear en fear oer, ynbegrepen syn âlde stavering. De boarnetekst is lykwols myn tafoeging:

Wyt en licht

Sichtedunen sûnder tal.

Yn ’e lijte, tûzenfâld: dou.
dou en de earm,
dêr’t ik neaken mei ta dy woechs,
forlernen.

De strielen. Hja waeije ús to heap.
Wy drage de glâns, de pine en de namme.

Wyt,
hwat him roert oan ús,
sûnder swierte,
hwat wy útwikselje.
Wyt en licht:
lit it reizgje.

De fierten moannenei as ús. Hja bouwe.
Hja bouwe it klif, dêr’t
al hwat reizget op brekt,
hja bouwe
fierder:
mei ljochtskûm en stouwende weagen

Hwat reizget, fan ’e kliffen ôf winkend.
De hollen
winkt it neijerby,
de hollen, dy’t men ús liende,
om wjerspegelje to kinnen.

De hollen.
Dêrmei rȏlje wy dêrhinne.
Hollestrân.

Sliepstou?
Sliep.

Seemoulne draeit
iisklear sunder wjergea
yn ús eagen.

Weiss und Leicht

Sicheldünen, ungezählt.

Im Windschatten, tausendfach: du.
Du und der Arm,
mit dem ich nackt zu dir hinwuchs,
Verlorne.

Die Strahlen. Sie wehn uns zuhauf.
Wir tragen den Schein, den Schmerz und den Namen.

Weiss,
was sich uns regt,
ohne Gewicht, was wir tauschen.
Weiß und Leicht:
Laß es wandern.

Die Fernen, mondnah, wie wir. Sie bauen.
Sie bauen die Klippe,
an der sich das Wandernde bricht,
sie sammeln
Lichtschaum und stäubende Welle.

Das Wandernde, klippender winkend.
Die Stirnen
winkt es heran,
die man uns lieh,
um der Spiegelung willen.

Die Stirnen.
Wir rollen mit ihnen dorthin.
Stirnengestade.

Schläfst du jetzt?
Schlaf.

Meermühle geht,
eishell und ungehört,
in unsern Augen.

Paul Celan en Ingeborg BachmannDe Celan-oersettingen fan Sybesma krigen jierren letter in ferfolch yn de digitale ferzje fan it tydskrift Kistwurk (2000-2003), dêr’t ûnder oaren it dûnkere gedicht ‘Landschaft mit Urnenwesen’ (‘Lânskip mei jiskekrûkskepsels’) yn te lêzen wie, in oersetting fan ûnderskreaune. De oanlieding dêrfoar lei by it feit dat datselde tydskrift yn dy snuorje in tal stikken publisearre (hie) oer de poëzy fan Ingeborg Bachmann, waans wurk sterk besibbe is oan dat fan Paul Celan, mei wa’t hja, jierren oanien, in ferhâlding hie. (sj. ek: Eeltsje Hettinga, ‘Ingeborg Bachmann… revisited’. Beide dichters setten yn har wurk de ferhâldingen tusken taal en wurklikheid – wurden jouwe nea net in ien op ien te betrouwen byld fan de wurklikheid – en ‘het zegbare’ en ‘het onzegbare’ op skerp. Ingeborg Bachmann skreau yn dat ferbân sels dat ‘de taal in straf is’. En sa is dat! Yn wêzen falle likgoed Celan as Bachmann mei harren sizzen oer wat net te sizzen is – o paradoks – yn in oerâlde mystike tradysje, sa’t dat ek it gefal is mei, sis, de wite-stilte-poëzy fan in dichter as Hans Faverey (1933-1990). It is de poëzy fan de leechte en it swijen, de poëzy dy’t in sizzen besiket te sizzen oer dat wat him net sizze lit, it ûnútspreklike. Omreden fan syn eksperimenteel en gauris as hermetysk beskȏge karakter liedt dizze sublym talige poëzy – faak folslein ûnterjochte – in bestean en marzje. Unterjochte? Ja, gjin fermaakliker dichter bytiden as Hans Faverey, benammen yn de wize wêrop’t er bygelyks yn de bondel Chrysanten, roeiers (1977) in moai letterlike útlis jout fan de siswize ‘sa dof as in kwartel’:

Hoe doof is eigenlijk een kwartel

Hoe doof is eigenlijk een kwartel.

Wat zèg je?

Hoe doof is een kwartel.
Wat?

Zei je wat.

As it om Celan yn it Frysk giet, dan is der fierdersoan de ferfrysking fan wat faaks wol syn meast bekende gedicht fan Celan is: ‘Todesfuge’, mei dêryn de iene, ferneamde rigel: ‘Der Tod ist ein Meister aus Deutschland’. Dy oersetting fan Jabik Veenbaas waard yn 2007 yn it tydskrift De Moanne ôfprinte. De ûnderstelde ûnfersteanberens fan dat gedicht leit net sasear by de taal, mar folle mear by de werklikheid dêr’t de dichter nei ferwiist: de holocaust. Oan it hjir ynventarisearre korpus fan Celan-ferfryskingen sil ik de kommende tiden in tal nije en besteande oersettings tafoegje, te begjinnen mei it gedicht ‘Corona’. De titel hat, foar wa’t dat tinke mocht, neat mei bier fan dwaan, mar alles mei astronomy, yn it bysûnder mei it ferskynsel sinnefertsjustering. Fan it gedicht sels, te finen yn de bondel Mohn und Gedächtnis (1952), binne ek lûdopnamen. Leve fan datoangeande it net genôch te priizgjen Lyrikline.org, in audioplatfoarm foar poëzy, rûnom wei.

Corona

Aus der Hand frisst der Herbst mir sein Blatt: wir sind Freunde.
Wir schälen die Zeit aus den Nüssen und lehren sie gehn:
die Zeit kehrt zurück in die Schale.

Im Spiegel ist Sonntag,
im Traum wird geschlafen,
der Mund redet wahr.

Mein Aug steigt hinab zum Geschlecht der Geliebten:
wir sehen uns an,
wir sagen uns Dunkles,
wir lieben einander wie Mohn und Gedächtnis,
wir schlafen wie Wein in den Muscheln,
wie das Meer im Blutstrahl des Mondes.

Wir stehen umschlungen im Fenster, sie sehen uns zu von der
Strasse:
es ist Zeit, dass man weiß!
Es ist Zeit, dass der Stein sich zu blühen bequemt,
dass der Unrast ein Herz schlägt.
Es ist Zeit, dass es Zeit wird.

Es ist Zeit.

Corona

Ut de hân fret de hjerst my syn blêd: wy binne freonen.
Wy pûlje de tiid út syn núnders en leare him rinnen:
de tiid keart werom yn ’e skyl:

Yn ’e spegel is ’t snein,
yn de dream wurdt slept,
de mûle praat oprjocht.

My rint it each del ta it slachte fan myn leafste:
wy nimme inoar op,
wy sizze ús in dûnkerens,
wy ha elkoar leaf as papaver en ûnthâld,
wy sliepe as wyn yn de skulpen,
as de see yn de bloedstriel fan de moanne.

Wy omearmje inoar foar ’t finster steand, yn de strjitte
stiet men ús oan te sjen:
it is tiid, dat men wit!
It is tiid, dat de stien deroan tajout en bloei,
dat om de ûnrest in hert slacht.
It is tiid dat it tiid wurdt.

It is tiid.